تاریخ زبان فارسی - جلد ۲

برگرفته از مقدمه کتاب:
بنای کتاب حاضر بر سه جلد گذاشته شده است. از این قرار:
جلد اول شامل سه باب است.
باب نخستین به ذکر اصول و کلیاتی اختصاص یافته است که دانستن آنها برای فهم مطالبی که در بابهای بعدی می آید ضروری است و چون این مطالب، به این صورت تا کنون در کتابهای دیگر به زبان فارسی در نیامده است از ایراد آنها در این باب، که در حکم مقدمه ای برای مباحث بعدی است گزیری نبود.
باب دوم متضمن اطلاعاتی است درباره زبانهای ایرانی باستان و ساختمان آنها و زبانهای غیر ایرانی که در این سرزمین رایج بوده و کم یا بیش در تحول زبانهای ایرانی تاثیری داشته اند؛ و سپس شناختن زبانهای ایرانی میانه و ساختمان صرفی-نحوی بعضی از آنها که به زبانهای ایرانی جدید، خصوصاً فارسی دری منتهی شده است. از نظر تاریخی این باب به استیلای اسلام در ایران پایان می پذیرد.
باب سوم با بحثی درباره وضع زبانها و گویشهای ایرانی در دوران اسلامی آغاز می شود و تحول واکها را از مرحله باستان تا امروز نشان می دهد و آنگاه به اجمال دوره های سه گانه فارسی دری را از کهن ترین زمان بعد از اسلام تا امروز و سرانجام روش تحقیقی این کتاب و اصول این روش را بیان می کند.
در جلد دوم این کتاب نخست منابع و مآخذ، یعنی کتابها و رسالاتی که مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته با ذکر علامتی که برای هریک تعیین شده است، معرفی می شود تا خواننده کنجکاو بسهولت بتواند عبارتی را که به شاهد قاعده ای در متن ذکر شده با ماخذ آن تطبیق کند. این کتابها آثاری است باقیمانده از اوایل دوره اسلامی تا اواسط قرن هفتم هجری. از اینجا پس از ذکر انواع گوناگون گویشهای ایرانی در طی هزار ساله اخیر بحث اصلی درباره زبان فارسی دری آغاز می شود و مختصات صرف و نحوی فارسی دری یعنی زبان ادبی و رسمی ایران مورد مطالعه قرار می گیرد و این بحث با ساختمان فعل شروع می شود و سپس صرف فعل می آید که تا پایان جلد دوم ادامه دارد.
موضوع جلد سوم این کتاب ساختمان کلمه است که در آن از پیشوند و پسوند و ترکیب کلمه گفتگو می شود و سپس از اسم و صفت و ضمیر و قید سخن می رود و در فصلی دیگر درباره حروف اضافه و ربط بحث می شود و سرانجام به اختصار سخن از ساختمان جمله به میان می آید.
اما توجه باید داشت که همه آنچه درباره قواعد و مختصات زبان فارسی در این سه جلد آمده است مربوط به دوره تکوین فارسی دری است که از قدیمترین زمان ایران اسلامی تا اواسط قرن هفتم هجری را در بر می گیرد...