جهان شناسی صدرایی

پژوهشی در جهان شناسی صدرالمتالهین و ادله قرآنی آن

اصطلاح «جهان شناسی» به معنای مطالعه و شناختِ عالم از زمین و کرات آسمانی، دنیا، گیتی، عالم ظاهر و عالم غیب و به معنای شناختِ حقیقت جهان و پدیده‌های آن است. «جهان شناسی» یکی از مباحث مهم فلسفی به شمار آمده و پژوهشی در این مسئله محور اصلی بحث در این کتاب است. علاوه براین، ملاصدرا یکی از استوانه‌های حکمت اسلامی، صاحب اندیشه‌هایی ژرف در مسایل حکمت الهی، از جمله در جهان‌شناسی است که کتابِ پیش روی به پاره‌ای از مبانی فکری و مسائل جهان‌شناسی از دیدگاه ایشان پرداخته و ادله و شواهد قرآنی نظرات ایشان در قلمرو جهان شناسی را جمع آوری و مورد بحث و بررسی قرار داده است. بدیهی است که بحث اصالت وجود و مباحثی چون حرکت جوهری، حرکت سرمدی افلاک، حدوث دهری عالم یا حدوث زمانی بدون ابتدای زمانی آن، و ربط حادث و قدیم از مسایل مورد توجه این حکیم در باب جهان‌شناسی است. بعد از این مبانی، مسائل برجسته ای از جهان شناسی دراین تحقیق، مورد بحث قرار گرفت. که عبارتند از: خصوصیات جهان، منشا جهان، وحدت یا تعدد جهان، مراتب جهان، آینده جهان، عالم مجردات، عالم مثال، عالم فرشتگان، جهان طبیعت، حدوث و قدم جهان، مراحل خلقت جهان طبیعت و اصول حاکم بر آن و رابطه خدا با جهان.
هدف این تحقیق، بعد از جمع آوری مسائل جهان‌شناسی در آثار ملاصدرا، بررسی آیات مورد استناد این حکیم فرزانه در مسایل جهان‌شناختی بود که برای گردآوری اطلاعات جهت نگارش این کتاب، از روش کتابخانه‌ای و مطالعه منابع متعدد، استفاده شد. ابتدا مسائل جهان‌شناختی در قرآن و از دیدگاه فلسفی ملاصدرا مورد بررسی قرار گرفت و سپس آیه‌های قرآنی مورد استناد ملاصدرا در مسایل جهان‌شناسی بررسی شد. و نهایتا این تحقیق به یافته های برجسته و نتایج عمده ای رسید. از جمله آنکه برخی مسائل حکمت متعالیه مانند معاد و اثبات عالم آخرت در قالب اقتباس از قرآن اثر پذیرفته و برخی مباحث فلسفی جدید با استفاده از آیات قرآن بصورت برهانی و استوار درآمده است. و نیز جهان ، هم در جهت ایجاد و تحقق و هم در جهت دوام و بقای وجودش وابسته و محتاج است و هرگز مستقل از علت خویش نیست. ولی آنچه در بحث «منشاء جهان» توسط فلاسفه طبیعی گرا و طبیعیون مطرح شده که جهان را مستقل و یک موجود خودکار دانستند، مورد ابطال قرار گرفت.