اسنادی از انجمن ها و مجامع مذهبی در دوره پهلوی

ت‍ه‍ی‍ه و ت‍ن‍ظی‍م‌: م‍رک‍ز اس‍ن‍اد ری‍اس‍ت ج‍م‍ه‍وری‌
ش‍ورای ن‍ظارت م‍ی‍رح‍س‍ی‍ن م‍وس‍وی‌، ه‍ادی خ‍ان‍ی‍ک‍ی و اح‍م‍د م‍س‍ج‍دج‍ام‍ع‍ی‌؛ ش‍ورای ع‍ل‍م‍ی ی‍ع‍ق‍وب آژن‍د ... [و دی‍گ‍ران‌]
ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌: ح‍ج‍ت ف‍لاح ت‍وت‍ک‍ار، رض‍ا م‍خ‍ت‍اری اص‍ف‍ه‍ان‍ی‌

از مقدمه:
مذهب و نهادهای مذهبی در جوامع انسانی عمری به درازای این جوامع دارند و کارکرد آنها در مقاطع مختلف تاثیرگذار و گونه گون بوده است. نهادهای مذهبی در تاریخ ایران و به ویژه در تاریخ معاصر نقشی مهم و چشمگیر داشته اند چنانکه در انقلاب مشروطه در کنار گروهها و انجمنهای دیگر به فعالیت سیاسی پرداختند و علاوه بر کارکرد اجتماعی و خیریه خود کارکرد سیاسی نیز پیدا کردند.
با شروع سلطنت رضاشاه انجمنهای مذهبی نیز به سرنوشت گروهها و احزاب سیاسی دچار شده و به محاق فرو افتادند. اسناد مجموعه حاضر نیز از قلت انجمنهای مذهبی در دوره رضا شاه حکایت دارد و آنچه در این مجموعه آمده مربوط به ابتدای سلطنت وی است. با فرارسیدن شهریور ۱۳۲۰ فضای سیاسی ایران دگرگون شده و گروهها و احزاب مختلف پا به عرصه نهادند. در این زمان انجمنها و مجامع مذهبی نیز با اهداف مختلف به صحنه آمدند و فعالیت خود را به طور گسترده آغاز کردند. فعالیت این انجمنها هر چند میراث سنتهای کهن مذهبی جامعه ایران بود، اما در این زمان سخت تحت تاثیر اوضاع زمانه قرار داشت. در این زمان از یک سو حضور و فعالیت گروههای سیاسی مانند حزب توده برای انجمنهای مذهبی حساسیت برانگیز بود و از سوی دیگر همزمان با نهضت ملی شدن صنعت نفت در ایران حوادثی همچون ایجاد کشور اسرائیل در قلب خاورمیانه اسلامی و مبارزه ملتهای مسلمان الجزایر و مصر با استعمارگران فعالیت مجامع مذهبی ایران را تحت تاثیر خود قرار داده بود.
در یک تقسیم بندی کلی بر اساس اسناد مجموعه حاضر شاید بتوان انجمنها و مجامع مذهبی در دوره پهلوی را بدین گونه تقسیم بندی کرد: ۱. انجمن های مذهبی - منطقه ای، ۲. انجمن های مذهبی فرامنطقه ای...